در سه قسمت نخست این پرونده، ابتدا به رابطه اقتصاد و هنر و جایگاه مجموعهداری شرکتی پرداختیم، سپس تاریخ شکل‌گیری این پدیده در جهان را دنبال کردیم و در قسمت سوم به ردپاهای آن در ایران رسیدیم؛ از صنعت نفت و نهادهای اقتصادی تا مجموعه‌هایی که در سال‌های اخیر در بانک‌ها شکل گرفته‌اند.
حالا در قسمت چهارم، به جای مرور تاریخ، سراغ یک نمونه مشخص می‌رویم؛ «گنجینه نوین» مجموعه هنری بانک اقتصادنوین که در مرداد و شهریور ۱۴۰۵ برای نخستین‌بار گزیده‌ای از آثار آن به نمایش درآمد.
این نمایشگاه از این جهت برای پرونده ما اهمیت دارد که یک مجموعه هنری متعلق به یک نهاد اقتصادی را از فضای سازمانی آن بیرون می‌آورد و برای مدتی در معرض دید عموم قرار می‌دهد(مجموعهداری شرکتی در معرض نمایش عمومی)
موزه هنرهای معاصر تهران با سابقه ای درخشان و نوستالژیک برای اهالی هنرهای تجسمی، میزبان نمایش آثار مجموعه ای ارزشمند از هنرمندان ایرانی متعلق به یک بانک خصوصی در تهران بود. مارکتینگ نیوز همزمان با قسمت چهارم و پایانی این پرونده به بررسی این نمایشگاه و موضوع مجموعه داری شرکتی بانک اقتصاد نوین در خلال برگزاری این ایونت می پردازد.
موزه هنرهای معاصر تهران؛ نیم‌قرن فراز و فرود رؤیای هنر مدرن
انگار التهاب و تنش های این نیم قرن حیات، موزه هنرهای معاصر تهران را در آستانه پنجاه سالگی، پخته تر یا حتی خسته تر از سن اش نشان می دهد.
ساختمانی که در گوشه‌ای از پارک لاله تهران با الهام از بادگیرهای مناطق حاشیه کویر ایران نشسته و مسیر مارپیچ داخلی اش در تضاد با نمای بیرونی حس و حالی مدرن دارد، گو اینکه امروز غریبه است با مکانی که قرار بود محلی برای گرآوری و نمایش مجموعه ای از آثار بزرگان هنر مدرن جهان و هنر معاصر ایران باشد.
موزه از همان ابتدا هم قرار نبود یک مجموعه معمولی باشد. آرشیوی با بیش از سه هزار اثر که دربرگیرنده نقاشی، چاپ، طراحی و مجسمه از هنر اروپا و آمریکا در سده‌های نوزدهم و بیستم و همچنین مجموعه مهمی از هنر مدرن و معاصر ایران قرار بود باشد و در میان نام‌های حاضر در مجموعه هم می‌توانیم به هنرمندانی مانند ونسان ون‌گوگ، پابلو پیکاسو، مارک شاگال، سالوادور دالی، فرانسیس بیکن، جکسون پولاک، اندی وارهول و شماری دیگر اشاره کنیم.
اما شاید داستان واقعی موزه و راز این خستگی از جایی آغاز شود که تاریخ سیاسی ایران مسیر دیگری پیدا کرد و سیاست و البته سیاست زدگی، مسیر هنری این موزه را مثل بسیاری از امور دیگر زندگی و زیست ایرانیان در قرن اخیر، تحت تاثیر قرار داد.
موزه‌ای که در سال 1356 افتتاح شده بود، تنها دو سال بعد وارد جهانی کاملاً متفاوت شد. پس از انقلاب 1357، بخش بزرگی از آثار هنر غربی مجموعه در مخازن موزه نگهداری شد و نخستین نمایشگاه پس از انقلاب از این آثار در سال 1379برگزار شد؛ نمایشگاهی که آثاری از هنرمندانی مانند دیوید هاکنی، روی لیختنشتاین، رابرت راوشنبرگ و اندی وارهول را به نمایش گذاشت. با این حال، نمایش آثار غربی در موزه در سال‌های بعد همچنان محدود بود و بخش زیادی از این مجموعه برای دوره‌های طولانی از دید عموم دور ماند.
حتی داستان مجموعه هم در این سالها بی‌حاشیه نماند. برخی آثار در جریان انقلاب از میان رفتند و سرنوشت بعضی آثار نیز به موضوعی بحث‌برانگیز تبدیل شد. در سال 2016 قرار بود مجموعه‌ای از آثار موزه برای نمایشگاهی به برلین و سپس رم برود، اما اجازه خروج آثار از ایران صادر نشد و آن نمایشگاه در نهایت لغو شد. یک سال بعد، همان آثاری که قرار بود به اروپا سفر کنند، در تهران و در قالب نمایشگاهی با عنوان «مسافران برلین ـ رم» به نمایش درآمدند.
و این ساختمان با معماری چشم نواز خیابان امیرآباد، حالا و در آستانه تولد پنجاه سالگی اش با همه این فراز و فرودها همچنان روح با شکوه و رویای هنری جاه‌طلبانه خود را در کالبدی خسته اما باشکوه، حفظ می کند.
گالری نوین چگونه شکل گرفت
«گالری نوین» در سال ۱۳۸۵ تأسیس شد و طی دو دهه بعد، به گردآوری آثار هنرهای تجسمی ایران پرداخت. در مراسم افتتاح نمایشگاه نیز توسط قائم مقام این بانک اعلام شد که این مجموعه حاصل بیش از دو دهه فعالیت بانک اقتصادنوین در حوزه حمایت از هنر و خرید آثار هنری است. به گفته برگزارکنندگان، این مجموعه بیشتر از یکصد اثر هنری را دربر می‌گیرد و سه حوزه اصلی نقاشی، عکاسی و خوشنویسی و تذهیب را پوشش می‌دهد.
در معرفی رسمی این مجموعه در سایت این بانک، توضیحات زیر درج شده است :
«بانک اقتصادنوین، نخستین بانک خصوصی ایران است که از بدو تأسیس با نگاهی آینده‌نگر، همواره کوشیده است نقش مؤثری در گرامی‌داشت سرمایه‌های فرهنگی و هنری ایران ایفا کند.
تأسیس گالری نوین در سال ۱۳۸۵، بیانگر اهمیتی است که بانک اقتصادنوین برای حمایت از هنر ایران و ادای احترام به هنرمندان ایرانی قائل است؛ اقدامی که این مجموعه را در زمره پیشگامان ایجاد نهادهای هنری در نظام بانکداری ایران قرار داده است.
گالری نوین طی دو دهه گذشته، با گردآوری مجموعه‌ای ارزشمند از آثار هنرهای تجسمی ایران، گنجینه‌ای کم‌نظیر را شکل داده است. این مجموعه امروز بیش از یکصد اثر هنری را در بر می‌گیرد و با برنامه‌ای مستمر، هر سال بر غنای آن افزوده می‌شود»
همچنین در این توضیحات اسامی تعدادی از هنرمندان دارای اثر در این مجموعه به این ترتیب ذکر می شود:
سیدمحمد احصایی، آیدین آغداشلو، پرویز کلانتری، صادق تبریزی، فریده لاشایی، محمدعلی ترقی‌جاه، محمود جوادی‌پور، احمد اسفندیاری، جلال شباهنگی، محمدابراهیم جعفری، ناصر تقوایی، کاوه گلستان، مهدی سحابی، هانیبال الخاص، فرح اصولی، گیزلا وارگا سینایی، بهرام دبیری، نصرت‌الله مسلمیان، یعقوب عمامه‌پیچ، علی نصیر، شهریار احمدی و بسیاری دیگر از چهره‌های تأثیرگذار هنر معاصر ایران.
وقتی گنجینه از ساختمان بانک بیرون می‌آید
همزمان با بیست و پنجمین سالگرد تأسیس بانک اقتصادنوین و در قالب نمایشگاهی با عنوان «گنجینه نوین» تعدادی از آثار این مجموعه برای اولین بار در معرض بازدید علاقه مندان قرار گرفت. در واقع مجموعه ای خصوصی که طی سالها در یک نهاد اقتصادی شکل گرفته و بخشی مهمی از تاریخ هنر مدرن و معاصر ایران را نمایندگی می‌کند، برای نخستین‌بار در چنین بستری در معرض نگاه عمومی قرار گرفت.
بنابر اعلام روابط عمومی این بانک، در این رویداد ۲۵ اثر از گنجینه گالری نوین به صورت فیزیکی در راهرو اصلی موزه هنرهای معار تهران و همه آثار به صورت فوتو ویدئو همزمان دراین مکان به نمایش درآمد.
نمایشگاهی که آثار ارزشمند و متفاوتی از نظر سبک و موضوع برای مخاطبان داشت.
در ردیف اولین آثار به نمایش درآمده در این نمایشگاه تابلوی سید محمد احصایی از سری الفبای ازلی است که یکی از ارزشمندترین آثار این نمایشگاه بود اثری که منتقدان در تفسیر آن معتقدند کشیده‌های شعله‌گون قرمز بر زمینه سیاه، تصویری از صعود، اشتیاق، حضور و نیروی حیات می‌آفرینند.
اثر نه صرفاً یک نقاشی‌خط، بلکه روایتی بصری از مواجهه انسان با امر متعالی است؛ جایی که کلمه، رنگ، حرکت و معنا در نقطه ای واحد به هم می‌رسند. این اثر نه صرفاً یک نقاشی‌خط، بلکه روایتی این یکی از زیباترین نمونه های سری الفبای ازلی استاد محمد احصایی ست که جزئی از گنجینه گالری نوین بانک اقتصاد نوین محسوب می شود.
یکی دیگر از آثار ارزشمند این نمایشگاه تابلوی خاطرات انهدام اثر درخشان استاد آیدین آغداشلو است از سری خاطرات انهدام که تأملی شاعرانه و عمیق بر گذر زمان، نابودی، حافظه تاریخی و شکنندگی تمدن است و با تکنیک گواش روی چوب و با ابعاد ۷۵×۵۷ خلق شده است.
این اثر از مجموعه‌ی خاطرات انهدام آیدین آغداشلو، نمونه‌ای شاخص از زبانی است که او از اواسط دهه ۱۳۵۰ به بعد توسعه داد. زبانی که در آن، آثار کلاسیک ایرانی و اروپایی نه بازآفرینی صرف، بلکه به شکلی نمادین «ویران» یا«آسیب‌دیده» تصویر می‌شوند تا درباره فروپاشی حافظه فرهنگی، زوال تمدن و شکنندگی زیبایی سخن بگویند. این مجموعه مهم‌ترین امضای هنری آغداشلو به شمار می‌رود.
استاد بهرام بیضایی درباره این مجموعه از آثار آغداشلو نوشته است: بخشِ مهمِّ نقاشىهاى آيدين عنوانى دارند: خاطراتِ انهدام! عنوانى كه بر اثر سنگينى مىكُنَد و آن را مىگردانَد به سوى آنچه امروزه – دُرُست يا غلط – معناگرا مىخوانند… در این اثر سنگينىِ انديشه ما را باز مىدارد از اين كه به مهارت و ظرافت و دقّت و هُنَرِ به كار رفته در اثر خيره شويم و به پاس اينهمه، اثر را دوست بداريم.
آنچه از پسِ اين عنوان برمىآيد، به راستى، چيرگى و تَردستىِ نقّاش است؛ و اگر خوب بنگريم، تعارضِ تلخ و دلنشينى در اين عنوان و اثر هست كه عميقاً انسانى است. سادهاش اين كه نقّاش به انهدام و زوال واقف است، و با اينهمه از خلاقيّت ناگزير؛ و در واقع خلاقيّتِ او توضيحِ همين انهدام و زوال است.( متن مربوط به سخنان استاد بهرام بیضایی، با رسم الخط خود استاد، منتشر شده اند)
اثر ماندگار بعدی در این نمایشگاه،تابلوی حجمی بدون عنوان متعلق به استاد مهدی سحابی نویسنده، مترجم، عکاس، مجسمه ساز و نقاش ایرانی است که شخصیت هنری او در هنرهای تجسمی برای بسیاری از علاقه مندان در سایه نویسندگی و ترجمه های بینظیر ایشان، مغفول مانده است. هنرمندی که ترجمه های درخشان اش از زبان های انگلیسی، ایتالیایی و فرانسوی جز آثار ماندگار برای خوانندگان کتاب در ایران محسوب می شوند و ترجمه ایشان از رمان سترگ و باشکوه در جستجوی زمان از دست رفته مارسل پروست تنها ترجمه و متنی ماندگار برای علاقه مندان ادبیات فرانسه است.
حتی شاید بتوان گفت که هنر و استعداد ایشان در نقاشی و مجسمه سازی، بعد از فوت در سال ۸۸ برای بسیاری عیان شد و تقریبا از همان سالها تابلوهای وی در گالری ها و مجموعه های هنری مورد اقبال جامعه هنری و مخاطبان هنر قرار گرفت.
در ادامه نمایشگاه نقاشی هایی از فرح اصولی، فریده لاشایی، مهرداد محب علی، گیزلا وارگاسینایی و هنرمندان صاحب نام دیگری در زمینه نقاشی، مشاهده می شد.
بانک، هنر و مسئله هویت
ورود شرکت‌ها و بانک‌ها به حوزه هنر، تنها یک موضوع اقتصادی نیست. مجموعه هنری یک سازمان می‌تواند در طول زمان بخشی از حافظه و هویت آن سازمان شود بخصوص اگر مجموعهداری به شکل مستمر دنبال شود و آثار صرفاً به عنوان عناصر تزئینی خریداری نشده باشند.
اما درباره هر مجموعه شرکتی باید میان آنچه واقعاً در مجموعه وجود دارد و روایتی که سازمان درباره آن ارائه می‌کند تفاوت گذاشت. درباره «گنجینه نوین» می‌دانیم که مجموعه‌ای ۱۰۶ اثری شکل گرفته، بیش از ۷۰ هنرمند در آن حضور دارند و بخشی از آثار در سال ۱۴۰۵ در موزه هنرهای معاصر نمایش داده شده‌اند. اینکه این مجموعه تا چه اندازه توانسته به هویت برند، فرهنگ سازمانی یا استراتژی ارتباطی بانک تبدیل شود، موضوع دیگری است و نیاز به شواهد و بررسی مستقل دارد ولی مشخصا از ابتدای این پرونده هر جا که از مجموعه داری شرکتی صحبت شده است، منظور همین روند و نمایشگاهی بود که توسط بانک اقتصاد نوین پیگیری می شود.
این تفکیک برای مجموعه داری شرکتی اهمیت دارد چرا که هنر می‌تواند برای یک شرکت هم دارایی فرهنگی باشد، هم بخشی از تجربه سازمانی و هم در شرایطی ابزار ارتباط با جامعه.
یک نمایشگاه، الگویی برای مجموعهداری شرکتی
نمایش «گنجینه نوین» را می‌توان در ادامه مسیری دید که در قسمت‌های قبلی این پرونده بررسی کردیم: حرکت سرمایه اقتصادی به سمت هنر و شکل‌گیری مجموعه‌هایی که دیگر صرفاً در اختیار افراد ثروتمند یا نهادهای تخصصی هنری نیستند.
اساسا رابطه هنر و سرمایه در مقیاس شرکت ها و بانک ها، اگر در مسیر شکل گیری مجموعه هایی هنری، مثل مجموعه نمایش داده شده در این نمایشگاه برود، رابطه ای مفید و سازنده برای هر دو طرف خواهد بود که در گذر زمان هم ارزش این همکاری طبعا بیشتر خواهد شد.
«گنجینه نوین» دست‌کم از این جهت یک نمونه قابل بررسی است که مجموعهداری شرکتی در یک نهاد اقتصادی، پس از بیش از دو دهه، برای نخستین‌بار در مقیاس عمومی به نمایش درآمده است. هر چند که در ایران نمونه های اندکی از این پدیده را به شکل شفاف شاهد هستیم ولی امیدواریم که حداقل برای تقویت هویت برند و ارتقا تصویر برند در ذهن مخاطبان و مردم، شاهد به. نماش درآمدن مجموعه های هنری شرکت ها و سازمان ها در قالب نمایشگاه های عمومی باشیم تا با گسترش فرهنگ این موضوع، استقبال بخش خصوصی برای ورود به این عرصه بیشتر شود.
*تمامی عکس های مربوط به این مطلب، به شکل اختصاصی توسط تحریریه مارکتینگ نیوز تهیه شده است.
