همان طور که در خبرها داشتیم، رئیس مجلس شورای اسلامی، قانون ملی توسعه هوش مصنوعی را برای اجرا به رئیس جمهور ابلاغ کرد.
این قانون در واقع سند رسمی و دولتی ساماندهی و توسعه هوش مصنوعی در ایران محسوب می شود و مطابق با بندهای این قانون تازه ابلاغ شده، تمامی فعالیت ها و برنامه ریزی های حاکمیتی و دولتی در ایران در حوزه هوش مصنوعی قرار است ذیل «سازمان ملی هوش مصنوعی» قرار بگیرد.
قانون ملی توسعه هوش مصنوعی که شامل دوازده ماده و هشت تبصره است و مطابق با ماده دو این قانون، با هدف ساماندهی و توسعه زیست بوم هوش مصنوعی، سازمان ملی هوش مصنوعی تشکیل می شود و قرار است ذیل رئیس قوه مجریه فعالیت کند. متن این ماده به این شرح است :
ماده ۲- با هدف ساماندهی و توسعه زیست بوم هوش مصنوعی، سازمان ملی هوش مصنوعی به عنوان یک سازمان مستقل و دبیرخانه شورای ملی راهبری صرفا با استفاده از امکانات، اعتبارات و نیروی انسانی موجود و با رعایت قوانین و مقررات تشکیل می شود و ذیل رئیس جمهور فعالیت می کند.
همچنین طبق تبصره یک این ماده، رئیس سازمان ملی هوش مصنوعی با حکم رئیس جمهور تعیین می شود.
در ادامه و در یکی از مهمترین مواد این قانون، یعنی ماده ۱۱، پیش بینی تامین نظام ملی این سازمان در قالب صندوق توسعه هوش مصنوعی انجام می شود و بودجه اولیه برای فعالیت این سازمان به این شکل تعیین می شود.
ماده ۱۱- به منظور تقویت نظام تامین مالی حوزه هوش مصنوعی کشور :
الف-صندوق توسعه هوش مصنوعی ذیل سازمان ملی هوش مصنوعی تاسیس می گردد. سرمایه اولیه صندوق یکصد هزار میلیارد ( ۱۰۰،۰۰۰،۰۰۰،۰۰۰،۰۰۰ ) ریال در لوایح بودجه سنواتی کل کشور طی سه سال متوالی ۱۴۰۵ ،۱۴۰۶ و ۱۴۰۷ تعیین می گردد.
البته قانونگذار در ادامه صندوق نوآوری و شکوفایی را مکلف می کند که حداقل سالانه ۲۵٪ از منابع در اختیار خود را به صندوق ملی توسعه هوش مصنوعی اختصاص دهد. همچنین اضافه می کند که هر گونه کمک و سرمایه گذاری اشخاص حقیقی و حقوقی و شرکت های تابعه و وابسته به دولت و نهادهای عمومی دولتی به صندوق مجاز است.
خب با توجه به این قانون ابلاغی و موادی که در بالا برشمردیم، در نگاه اول دو نکته اساسی به ذهن می رسد:
اول اینکه در شرایط که تحولات و اخبار حوزه هوش مصنوعی هر روز و شاید هر ساعت در حال به روز رسانی و اعمال تغییرات مختلف است، تصویب قانون به شکل کلاسیک آن که اجرای ان نیاز به طی روال اداری و سازمانی مرسوم را دارد، آیا می تواند پاسخگوی نیازهای این حوزه باشد؟
و اینکه اساسا این قانون که در ساختار بوروکراتیک دولتی و حاکمیتی تعریف می شود، چقدر به نیازهای توسعه ای و زیرساختی حوزه هوش مصنوعی کمک می کند؟
و دوم با توجه به بودجه اولیه این صندوق، چقدر می توانیم به پیشبرد همین اهداف تعریف شده در این قانون امیدوار باشیم؟ درادامه بودجه این سازمان را بررسی و مقایسه خواهیم کرد با بودجه کشورهای دیگر تا این موضوع برای مخاطبان شفاف تر شود. هزار میلیارد ریال سرمایه اولیه برای صندوق توسعه هوش مصنوعی در نظر گرفته شده است یعنی رقمی حدود ۱۰ همت!
با محاسبه هر دلار ۲۳۰ هزار تومان، این رقم حدود ۴۳.۵ میلیون دلار میشود، رقمی که در متن قانون قرار است در بودجههای سالهای ۱۴۰۵، ۱۴۰۶ و ۱۴۰۷ تأمین شود.(رقمی که به سمت بالا گردش می کنیم و ۴۴ میلیون دلار در نظر می گیریم.)
اما برای فهم معنای این عدد، باید آن را کنار عددهایی گذاشت که همین امروز در اقتصاد جهانی هوش مصنوعی جابهجا میشوند.
مقیاس سرمایه گذاری و پولی که به AI سرازیر شده است
در ماه مه ۲۰۲۶، شرکت Anthropic در یک دور تأمین مالی ۶۵ میلیارد دلار سرمایه جذب کرد و ارزشگذاری آن پس از این دور به حدود ۹۶۵ میلیارد دلار رسید.
فقط همین یک عدد کافی است تا مقیاس سرمایه اولیه صندوق ایران روشن شود. دور تأمین مالی Anthropic حدود هزار و ۵۰۰ برابر سرمایه اولیه صندوق توسعه هوش مصنوعی ایران است.
چند ماه بعد، Mistral، شرکت فرانسوی هوش مصنوعی که در مقایسه با غولهای آمریکایی هنوز شرکتی کوچکتر به شمار میرود، ۳ میلیارد یورو سرمایه جذب کرد و ارزشگذاری آن به حدود ۲۱ میلیارد یورو رسید.
و این فقط سرمایهای نیست که مستقیماً به شرکتهای سازنده مدلهای هوش مصنوعی میرود. گوگل در سپتامبر اعلام کرد طی دو سال آینده دستکم ۱۳ میلیارد یورو، معادل حدود ۱۵.۱ میلیارد دلار در زیرساخت هوش مصنوعی خود در فنلاند سرمایهگذاری خواهد کرد؛ پروژهای که ساخت سه دیتاسنتر جدید و تأمین انرژی مورد نیاز آنها را شامل میشود.
در مقیاس بزرگتر نیز سرمایهگذاری شرکتهای بزرگ فناوری به ارقامی رسیده که دیگر با معیارهای معمول سرمایهگذاری فناوری قابل سنجش نیست. برآورد رویترز در مارس ۲۰۲۶ نشان میداد Alphabet، Amazon، Meta و Microsoft رویهم حدود ۶۵۰ میلیارد دلارهزینهکرد در سال ۲۰۲۶ دارند که بخش عمده آن به زیرساختهای مورد نیاز AI مربوط است.
هدف از این مقایسه اعداد این است که وقتی آن را در مقیاس سرمایهای قرار میدهیم که امروز در اقتصاد هوش مصنوعی جهان در جریان است، ابعاد واقعی آن آشکار میشود.
این اعداد البته از یک جنس نیستند. ۶۵ میلیارد دلار Anthropic یک دور تأمین مالی خصوصی است، سرمایهگذاری گوگل هزینه توسعه زیرساخت یک شرکت جهانی است
اما ۴۴ میلیون دلار ایران سرمایه اولیه یک صندوق دولتی. مقایسه، مقایسه مستقیم این منابع نیست؛ مجدد یادآوری می کنیم که هدف مقایسه مقیاس سرمایه است.
و در این مقیاس، بودجه سازمان ملی هوش مصنوعی ایران بسیار کوچک است.
حضور فعال دولتها در حوزه توسعه و زیرساخت هوش مصنوعی
اما داستان هوش مصنوعی فقط داستان شرکتهای خصوصی و سرمایهگذاران خطرپذیر نیست و برای اینکه نگاه جامع تری به این مقایسه ها داشته باشیم، از منظر دولت ها و در مقیاس آنها نیز موضوع را بررسی می کنیم .
دولتها نیز در کشورهای مختلف، AI را از سطح یک فناوری نوظهور فراتر برده و آن را وارد برنامههای سرمایهگذاری و سیاست صنعتی خود کردهاند، البته با رویکردهایی کاملاً متفاوت.
در بریتانیا، UK Research and Innovation در برنامه سرمایهگذاری ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ بیش از ۱.۶ میلیارد پوند سرمایهگذاری مستقیم در هوش مصنوعی در نظر گرفته است؛ سرمایهای که عمدتاً به پژوهش، زیرساخت پژوهشی و توسعه ظرفیت علمی اختصاص دارد.
اتحادیه اروپا مسیر دیگری را دنبال کرده است. در برنامه AI Factories، مجموع سرمایهگذاری کمیسیون اروپا، کشورهای عضو و کشورهای شریک در زیرساختهای ابررایانشی و کارخانههای هوش مصنوعی در فاصله ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۷ حدود ۱۰ میلیارد یورو برآورد شده است.
اروپا در مرحله بعد به دنبال جذب سرمایه خصوصی هم رفته است. طرح AI Gigafactories میتواند تا ۱۰ میلیارد یورو منابع عمومی اروپایی و ملی را برای پروژههایی بسیج کند که هدفشان جذب دستکم ۲۰ میلیارد یورو سرمایه خصوصی است. یعنی دولت صرفاً تأمینکننده پول نیست بلکه در اینجا نقش آن، ایجاد زیرساخت و کاهش ریسک برای ورود سرمایه خصوصی نیز هست.
برزیل نیز در سال ۲۰۲۶ حدود ۲.۳ میلیارد رئال، معادل حدود ۴۴۴ میلیون دلار برای تقویت توان هوش مصنوعی خود اختصاص داده است. ۱.۳ میلیارد رئال برای زیرساخت ابررایانشی و یک میلیارد رئال برای خرید یک ابررایانه AI در نظر گرفته شده و دولت این برنامه را بخشی از تلاش برای استقلال فناورانه کشور معرفی کرده است.
چین نمونه متفاوتی است. بر اساس برآورد Chatham House، در سال ۲۰۲۵ حدود ۹۸ میلیارد دلار سرمایهگذاری در هوش مصنوعی چین انجام شده که حدود ۵۶ میلیارد دلار آن از منابع دولتی آمده است. این رقم با سرمایه اولیه صندوق ایران قابل مقایسه مستقیم نیست؛ چرا که درباره کل سرمایهگذاری AI چین و مجموعهای از منابع و پروژهها صحبت میکنیم. اما یک واقعیت را بهخوبی نشان میدهد: دولت در برخی اقتصادها نه فقط تنظیمکننده، بلکه یکی از تأمینکنندگان اصلی سرمایه در رقابت AI است.
امارات متحده عربی هم مسیر زیرساختی بسیار بزرگتری را دنبال کرده است. پروژه Stargate UAE در نخستین مرحله با سرمایهگذاری حدود ۳۰ میلیارد دلار تعریف شده و بر توسعه یک مجموعه عظیم زیرساخت محاسباتی و دیتاسنتری برای AI متمرکز است.
تصویر کلی این کشورها را میتوان اینطور خلاصه کرد:
| کشور / منطقه | میزان سرمایهگذاری یا منابع عمومی | رویکرد اصلی |
|---|---|---|
| ایران | حدود ۴۴ میلیون دلار | ایجاد صندوق توسعه هوش مصنوعی با سرمایه اولیه دولتی |
| بریتانیا | بیش از ۱.۶ میلیارد پوند | پژوهش، نوآوری و توسعه ظرفیت علمی AI |
| اتحادیه اروپا | حدود ۱۰ میلیارد یورو در AI Factories و زیرساخت محاسباتی | ابررایانش، زیرساخت AI و دسترسی به توان محاسباتی |
| اتحادیه اروپا؛ AI Gigafactories | تا ۱۰ میلیارد یورو منابع عمومی برای جذب حداقل ۲۰ میلیارد یورو سرمایه خصوصی | ایجاد زیرساخت عظیم و اهرمکردن سرمایه خصوصی |
| برزیل | حدود ۴۴۴ میلیون دلار | ابررایانش، زیرساخت AI و استقلال فناورانه |
| چین | حدود ۵۶ میلیارد دلار منابع دولتی از مجموع حدود ۹۸ میلیارد دلار سرمایهگذاری AI در ۲۰۲۵ | سرمایهگذاری گسترده دولتی در کنار منابع خصوصی و توسعه فناوری راهبردی |
| امارات متحده عربی | حدود ۳۰ میلیارد دلار در فاز نخست Stargate UAE | زیرساخت دیتاسنتر و توان محاسباتی در مقیاس بزرگ |
این جدول یک رتبهبندی نیست و حتی نمیتوان ارقام آن را یک به یک همجنس دانست. بعضی ارقام سرمایه مستقیم دولتیاند، بعضی مجموع سرمایهگذاری عمومی و خصوصی و بعضی نیز ارزش یک پروژه زیرساختی مشخص. اهمیت این جدول در نشان دادن دامنه مقیاسی است که کشورهای مختلف برای حضور در اقتصاد AI انتخاب کردهاند.
مقیاس بودجه و ساز و کار اجرایی؛ دغدغه های اصلی این قانون
همانطور که در بالا اشاره کردیم هوش مصنوعی حوزهای است که شاید بیش از هر فناوری دیگری، سرعت تغییر در آن با سازوکارهای معمول سیاستگذاری در تضاد باشد.
مدلها، شرکتها، تراشهها، زیرساختها و حتی کاربردهای AI با چنان سرعتی تغییر میکنند که فاصله میان تصویب یک تصمیم و اجرای آن میتواند خودش بخشی از مسئله باشد.
از همین منظر، علاوه بر اندازه سرمایه، ساز و کار اداره این حوزه نیز محل پرسش و نگرانی است.
در بالا دیدیم که تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد که دولتها در بسیاری از اقتصادهای پیشرو، نقش فعالی در تأمین مالی پژوهش، زیرساخت، محاسبات، تراشه و توسعه فناوریهای راهبردی ایفا میکنند اما به نظر می رسد که نمی توان با ساز و کار های بوروکراتیک مرسوم در نظام اجرایی ما، موفقیت خاصی به دست آورد.
با این حال قانون تصویب شده، صندوق تعریف شده و منابع آن قرار است در بودجههای سالهای آینده تأمین شود. حالا باید منتظر ماند و دید این ساختار در عمل چه میکند و آیا میتواند بخشی از فاصله ایران با اقتصاد در حال شکلگیری هوش مصنوعی را کاهش دهد یا نه.
و در نهایت، انتظار این است که نتیجه این قانون حتی با وجود همین ارقام در یک ساختار اداری متوقف نماند؛ بلکه تاثیرات مثبت آن به بخش خصوصی اقتصاد ایران، کسب و کارها و در نهایت کاربران و مصرفکنندگان ایرانی برسد.
*متن کامل این قانون را می توانید در کانال تلگرام ما مطالعه کنید.
