
رکود تقاضا در بازار، زمانی برای کسبوکارها به یک چالش جدی تبدیل میشود که همزمان با افزایش هزینههای تولید و تأمین کالا همراه باشد. در چنین شرایطی، بنگاهها نه تنها برای جذب مشتریان جدید با دشواری بیشتری مواجه میشوند، بلکه در حفظ مشتریان فعلی، تعیین قیمت فروش و مدیریت حاشیه سود نیز با محدودیت روبهرو هستند. تازهترین گزارش شاخص مدیران خرید (شامخ) اتاق بازرگانی ایران از وضعیت اقتصاد در مهر ۱۴۰۵، تصویری از همین وضعیت ارائه میدهد، تصویری که در آن کاهش سفارشهای جدید و فروش، در کنار استمرار فشارهای هزینهای، نشانههایی از دشوارتر شدن محیط فعالیت کسبوکارها را آشکار میکند.
مارکتینگ نیوز محورهای اصلی این گزارش را در قالب مطلبی با عنوان رکود در اقتصاد ایران ادامه دارد، بررسی کرده است. برای آگاهی از گزارش کلی وضعیت اقتصاد ایران، این مطلب را می توانید مطالعه کنید.
بر اساس این گزارش، شاخص میزان سفارشهای جدید مشتریان در کل اقتصاد با ثبت عدد ۴۵٫۴، برای هجدهمین ماه متوالی پایینتر از مرز خنثی ۵۰ قرار گرفت و کمترین مقدار خود در چهار ماه اخیر را ثبت کرد. همزمان، شاخص میزان فروش کالاها و خدمات نیز به ۴۵٫۱ رسید که پایین ترین مقدار این شاخص طی چهار ماه اخیر محسوب میشود.
این دو شاخص در کنار یکدیگر اهمیت ویژهای دارند، زیرا نشان میدهند ضعف تقاضا صرفاً به کاهش تمایل مشتریان برای ثبت سفارشهای تازه محدود نمانده و در عملکرد واقعی فروش بنگاهها نیز منعکس شده است.
وقتی تقاضا تضعیف میشود، حفظ مشتریان فعلی اولویت میگیرد
شاخص مدیران خرید یا شامخ، بر اساس نظرسنجی از مدیران و فعالان اقتصادی محاسبه میشود. در این شاخص، عدد بالاتر از ۵۰ نشان دهنده بهبود نسبت به ماه قبل، عدد پایینتر از ۵۰ بیانگر انقباض و عدد ۵۰ نشان دهنده عدم تغییر است. بنابراین، اعداد ۴۵٫۴ و ۴۵٫۱ به معنای کاهش نسبی فعالیت سفارشگیری و فروش در مقایسه با ماه قبل هستند، نه اینکه میزان سفارش یا فروش دقیقاً به همین درصد کاهش یافته باشد.
در گزارش مهرماه، شاخص شامخ کل اقتصاد با وجود افزایش جزئی نسبت به شهریور، به ۴۶٫۶ رسید و برای نوزدهمین ماه متوالی پایینتر از مرز خنثی باقی ماند. در همین دوره، شاخص تولید محصول یا ارائه خدمات نیز با کاهش ۲٫۵ واحدی به ۴۷٫۲ رسید.
ترکیب این دادهها نشان میدهد بنگاهها با وضعیتی مواجه اند که در آن هم جریان ورود سفارش های جدید ضعیف است و هم میزان فروش کاهش یافته است. برای کسبوکارها، این وضعیت میتواند به معنای دشوارتر شدن پیشبینی درآمد، افزایش عدم قطعیت در برنامهریزی تولید و محدودتر شدن امکان توسعه بازار باشد.
در چنین فضایی، اتکا به روشهای متعارف جذب مشتری و افزایش بودجه تبلیغات، لزوماً به نتایج مورد انتظار منجر نمیشود. وقتی تقاضای مؤثر در بازار کاهش پیدا میکند، افزایش دیدهشدن برند بهتنهایی تضمینکننده افزایش فروش نیست. کسبوکارها باید میان ایجاد آگاهی از برند، تبدیل مخاطب به خریدار و حفظ مشتریان موجود تمایز قائل شوند و اثربخشی هر یک از این فعالیتها را جداگانه ارزیابی کنند.
افزایش مستمر هزینهها در بازاری که قدرت خرید آن محدود شده است
یکی از مهمترین ویژگیهای گزارش شامخ مهر، همزمانی ضعف تقاضا با استمرار افزایش هزینههای تأمین است.
شاخص قیمت خرید مواد اولیه یا لوازم خریداریشده در کل اقتصاد در مهرماه روی عدد ۹۱٫۵ باقی ماند. در مقابل، شاخص قیمت محصولات تولیدشده و خدمات ارائهشده به ۷۵٫۴ رسید که بالاترین مقدار ثبتشده از مهرماه ۱۳۹۹ تاکنون است.
این اعداد نشان میدهند فشار افزایش هزینهها همچنان در میان بنگاهها گسترده است و شرکتها برای جبران بخشی از این فشار، با افزایش قیمت فروش مواجه شدهاند. بااینحال، مسئله اصلی اینجاست که افزایش قیمت در بازاری اتفاق میافتد که شاخص سفارشهای جدید و فروش آن در محدوده انقباضی قرار دارد.
در چنین شرایطی، انتقال کامل افزایش هزینهها به قیمت نهایی میتواند توان خرید مشتریان را بیش از پیش محدود کند. از سوی دیگر، جذب این افزایش هزینهها در حاشیه سود نیز ممکن است پایداری مالی بنگاه را با مشکل مواجه کند.
برای مدیران بازاریابی، این وضعیت به معنای پیچیدهتر شدن تصمیمهای قیمتگذاری است. دیگر نمیتوان صرفاً با افزایش قیمت یا ارائه تخفیفهای مقطعی به دنبال حفظ فروش بود. لازم است ارزش پیشنهادی محصول، حساسیت قیمتی مشتریان، تفاوت بخشهای مختلف بازار و هزینه واقعی جذب و نگهداری مشتری با دقت بیشتری بررسی شود.
به بیان دیگر، قیمتگذاری در این شرایط فقط یک تصمیم مالی یا عملیاتی نیست، بلکه به یکی از اجزای اصلی استراتژی بازاریابی برای گذر از شرایط موجود تبدیل میشود.
حالا چرا حفظ مشتریان فعلی اهمیت بیشتری پیدا میکند
در بازارهایی که تقاضا تضعیف شده است، رقابت برای جذب مشتریان جدید میتواند پرهزینهتر و دشوارتر شود. مشتریان در چنین شرایطی ممکن است خریدهای خود را به تعویق بیندازند، حجم سفارشها را کاهش دهند یا در انتخاب تأمینکننده و برند حساسیت بیشتری نسبت به قیمت نشان دهند.
این وضعیت ضرورت بازنگری در اولویتهای بازاریابی را افزایش میدهد. یکی از محورهای مهم در این بازنگری، توجه بیشتر به مشتریان فعلی است.
حفظ مشتری، در چنین شرایطی صرفاً به معنای اجرای برنامه های وفاداری یا ارائه امتیازهای تشویقی نیست. کسبوکارها باید شناخت دقیقتری از رفتار خرید مشتریان داشته باشند و بدانند کدام گروهها احتمال کاهش خرید یا ترک برند را دارند، چه عواملی بر تصمیم خرید آنها اثر میگذارد و چه نوع ارزش پیشنهادی میتواند انگیزه ادامه رابطه تجاری را حفظ کند.
برای مثال، در برخی بازارها ممکن است ارائه بسته های اقتصادیتر، تنوع در اندازه و ترکیب محصولات، شرایط پرداخت منعطف یا خدمات پس از فروش مؤثرتر از تخفیف عمومی باشد. در بازارهای بنگاهبهبنگاه نیز حفظ مشتریان سازمانی، شناخت چرخه سفارش مجدد و ارائه راهکارهایی برای کاهش هزینههای مشتری میتواند اهمیت بیشتری پیدا کند.
البته این راهکارها نسخهای یکسان برای تمام صنایع نیستند. انتخاب هر یک از آنها به ساختار بازار، نوع محصول، حاشیه سود و الگوی خرید مشتریان بستگی دارد. آنچه اهمیت دارد، حرکت از تصمیمگیری مبتنی بر افزایش مقطعی فروش به سمت مدیریت بلندمدت رابطه با مشتری است.
بروز نشانههای رکود در صنعت مساوی است با فشار مضاعف بر فروش و بازاریابی
وضعیت بخش صنعت نیز تصویر نگران کنندهتری از شرایط فعالیت بنگاهها ارائه میدهد. شامخ صنعت در مهرماه به ۴۵٫۷ رسید و برای دوازدهمین ماه متوالی پایینتر از مرز خنثی باقی ماند.
در این بخش، شاخص سفارشهای جدید مشتریان به ۴۳٫۹ و شاخص فروش محصولات به ۴۱٫۶ رسید. شاخص فروش صنعت با کاهش ۹٫۶ واحدی، کمترین مقدار خود طی پنج ماه اخیر را ثبت کرد.
همزمان، شاخص قیمت خرید مواد اولیه در صنعت به ۹۴٫۳ رسید که بالاترین مقدار ثبتشده طی هفت سال اخیر است.
این ترکیب نشان میدهد بنگاههای صنعتی با فشار همزمان از دو سمت مواجهاند: کاهش سفارش و فروش از یک سو و افزایش هزینه تأمین مواد اولیه از سوی دیگر. در چنین فضایی، توان رقابت قیمتی، مدیریت کانالهای فروش و حفظ مشتریان سازمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
برای شرکتهای صنعتی، بهویژه بنگاههایی که بخش عمده فروش آنها از طریق مشتریان سازمانی و قرارداد های بلندمدت انجام میشود، شناخت دقیقتر نیاز مشتریان، مدیریت ارتباط با حساب های کلیدی و ارائه راهکارهایی برای کاهش هزینه تمامشده مشتری میتواند بخشی از پاسخ به شرایط جدید باشد.

و در پایان لزوم بازتعریف اولویتهای بازاریابی در اقتصاد انقباضی
گزارش شامخ مهر ۱۴۰۵ بهتنهایی نمیتواند درباره عملکرد همه بازارها، صنایع یا گروههای مشتریان حکم یکسانی صادر کند. این شاخص تصویری از جهت تغییرات فعالیت اقتصادی در مقایسه با ماه قبل ارائه میدهد و برای تشخیص وضعیت هر بازار، باید در کنار دادههای اختصاصی همان صنعت و اطلاعات رفتاری مشتریان قرار گیرد.
علیایحال، همزمانی کاهش سفارشهای جدید و فروش با افزایش شاخص قیمت مواد اولیه و محصولات، نشانه مهمی برای بازنگری در اولویتهای مدیریتی کسبوکارهاست.
در چنین شرایطی، افزایش بودجه تبلیغات یا تمرکز صرف بر جذب مشتری جدید نمیتواند پاسخ کامل به مسئله فروش باشد. کسبوکارها باید اثربخشی هزینه های بازاریابی را دقیقتر بسنجند، مشتریان سودآور و وفادار خود را بهتر بشناسند، سیاستهای قیمتگذاری را متناسب با حساسیت بازار تنظیم کنند و میان وعدههای بازاریابی و توان واقعی تأمین و تحویل محصول هماهنگی برقرار سازند.
شاید مهمترین تغییر، جابهجایی نقطه تمرکز از رشد به هر قیمت به سمت مدیریت هوشمندانه تقاضا و حفظ ارزش رابطه با مشتری باشد. در اقتصادی که سفارشهای جدید و فروش در مسیر انقباض قرار دارند و هزینههای تأمین همچنان افزایش مییابند، توانایی حفظ مشتریان، مدیریت حاشیه سود و تخصیص مؤثر منابع بازاریابی میتواند به یکی از عوامل تعیینکننده تابآوری و بقای کسبوکارها تبدیل شود.
منبع اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران
تحریریه مارکتینگ نیوز